راهنمای کاربردی معلم | روان‌شناسی یادگیری
روش خودتوضیحی یعنی دانش‌آموز فقط پاسخ را نگوید؛ توضیح بدهد هر گام چرا درست است، به کدام دانسته قبلی وصل می‌شود و اگر یکی از داده‌ها تغییر کند چه اتفاقی می‌افتد. این کار، «دیدن توضیح» را به «ساختن معنا» تبدیل می‌کند. برای اجرای آن لازم نیست زمان زیادی از کلاس بگیرید: یک مثال حل‌شده، سه توقف کوتاه و یک برگه سه‌ستونه کافی است.
برای جلسه بعد: در یک مثال حل‌شده سه علامت توقف بگذارید و از دانش‌آموز بخواهید در هر توقف بگوید «چه شد؟ چرا؟ اگر داده عوض شود چه؟»
چرا «فهمیدم» همیشه نشانه یادگیری نیست؟
وقتی معلم یک راه‌حل روان ارائه می‌کند، دنبال‌کردن آن برای دانش‌آموز آسان است. همین روانی می‌تواند احساس آشنایی ایجاد کند؛ اما دانش‌آموز هنگام حل مستقل تازه متوجه می‌شود که رابطه میان گام‌ها را نساخته است. پژوهش کلاسیک چی و همکاران نشان داد یادگیرندگان موفق‌تر هنگام مطالعه مثال‌ها، استنتاج‌ها و توضیح‌های بیشتری برای خود می‌سازند [۱].
فراتحلیل پژوهش‌های خودتوضیحی نیز نشان می‌دهد برانگیختن دانش‌آموز به توضیح‌دادن می‌تواند یادگیری را بهتر کند، هرچند اندازه اثر به نوع تکلیف، کیفیت پرسش و شیوه اجرا وابسته است [۲]. بنابراین خودتوضیحی یک شعار مثل «با صدای بلند فکر کن» نیست؛ پرسش باید دقیق باشد.
برگه سه‌ستونه خودتوضیحی
یک برگه را به سه ستون تقسیم کنید. دانش‌آموز لازم نیست جمله‌های طولانی بنویسد؛ یک یا دو جمله روشن برای هر توقف کافی است.
| چه شد؟ | چرا این گام درست است؟ | اگر چیزی تغییر کند چه؟ |
|---|---|---|
| عمل یا تصمیم را با زبان خودت بنویس. | قاعده، شاهد یا رابطه‌ای را نام ببر که این گام بر آن تکیه دارد. | یک داده را تغییر بده و بگو کدام بخش پاسخ باید عوض شود. |
| «دو طرف معادله را بر ۳ تقسیم کردیم.» | «چون انجام یک عمل برابر روی دو طرف، برابری را حفظ می‌کند.» | «اگر ضریب منفی باشد، تقسیم همچنان ممکن است؛ علامت پاسخ تغییر می‌کند.» |
تفاوت مهم: بازگویی می‌پرسد «معلم چه کرد؟»؛ خودتوضیحی می‌پرسد «چرا این گام با دانسته‌های من سازگار است؟» ستون دوم قلب فعالیت است.
اجرای ۱۲دقیقه‌ای در کلاس
دقیقه ۱ تا ۳: یک بار الگو بدهید
یک مثال کوتاه را خودتان حل کنید و فقط در یک نقطه، توضیحِ «چرا» را با صدای بلند نشان دهید. تمام مسیر فکری را روایت نکنید؛ هدف، ساختن نمونه‌ای قابل تقلید است. اگر مثال پیچیده است، ابتدا اصول استفاده درست از مثال حل‌شده را رعایت کنید.
دقیقه ۴ تا ۸: دانش‌آموز برگه را کامل کند
دانش‌آموزان انفرادی یا دونفره سه توقف را تکمیل کنند. هنگام گردش در کلاس، پاسخ درست را لو ندهید؛ بپرسید «به کدام قاعده تکیه کردی؟» این مرحله با تمرین کاملاً مستقل فرق دارد و می‌تواند پس از تمرین هدایت‌شده قرار بگیرد.
دقیقه ۹ تا ۱۲: توضیح‌ها را مقایسه کنید
دو پاسخ متفاوت را بخوانید و از کلاس بخواهید توضیح قوی‌تر را انتخاب کند. معیار انتخاب، طول متن نیست: توضیح خوب باید رابطه گام با اصل درس را آشکار کند و در وضعیت مشابه قابل استفاده باشد.
سه نوع پرسش برای سه درس
- ریاضی و علوم: «این گام بر کدام قانون تکیه دارد؟ اگر مقدار یا شرط عوض شود، راه‌حل کجا تغییر می‌کند؟»
- ادبیات و مطالعات اجتماعی: «کدام شاهد از این برداشت پشتیبانی می‌کند؟ چه شاهدی می‌تواند آن را ضعیف کند؟»
- زبان: «چرا این ساختار در این جمله مناسب است؟ در چه موقعیتی انتخاب دیگری لازم می‌شود؟»
این پرسش‌ها را می‌توان در فعالیت حضوری یا در یک سامانه آموزش مجازی مدارس به‌عنوان پاسخ کوتاه میان مراحل درس قرار داد؛ مهم این است که پاسخ دانش‌آموز پیش از نمایش توضیح کامل ثبت شود.
چه وقت خودتوضیحی انتخاب خوبی نیست؟
اگر دانش‌آموز هیچ دانش پایه‌ای درباره موضوع ندارد، درخواست توضیح ممکن است فقط حدس نادرست تولید کند. ابتدا یک نمونه روشن و راهنمایی کافی بدهید. از سوی دیگر، برای مهارتی که کاملاً خودکار شده است، توضیح‌دادن هر گام می‌تواند سرعت را بی‌دلیل کم کند. یافته‌های پژوهشی نیز خودتوضیحی را راهبردی وابسته به طراحی و زمینه می‌دانند، نه نسخه‌ای یکسان برای همه [۲].
اگر پیچیدگی مثال از ظرفیت توجه دانش‌آموز بیشتر است، پیش از افزودن پرسش‌های توضیحی، از راهکارهای کاهش بار شناختی در کلاس استفاده کنید.
خطاهای رایج و اصلاح سریع
- پرسش خیلی کلی: «توضیح بده» را به «چرا از این قاعده در این گام استفاده شد؟» تبدیل کنید.
- نوشتن طولانی: پاسخ را به دو جمله یا ۴۵ ثانیه گفت‌وگو محدود کنید.
- اصلاح فوری همه خطاها: ابتدا از دانش‌آموز بخواهید توضیح خود را با یک نمونه نقض آزمایش کند.
- توقف پس از پاسخ درست: ستون «اگر تغییر کند چه؟» را نگه دارید تا انتقال یادگیری دیده شود.
نشانه موفقیت: دانش‌آموز بتواند بدون تکرار عبارت معلم، دلیل یک گام را بیان کند و همان دلیل را در مسئله‌ای با ظاهر متفاوت به کار ببرد.
ژیوامَد چگونه می‌تواند از این الگو پشتیبانی کند؟
ارزش یک سامانه آموزشی فقط در رساندن محتوا نیست؛ فعالیتی که دانش‌آموز را وادار به فکرکردن می‌کند باید قابل طراحی، پاسخ‌گویی و پیگیری باشد. معلم می‌تواند توقف‌های خودتوضیحی را در مسیر درس قرار دهد و از پاسخ‌ها برای تشخیص گام‌های مبهم استفاده کند؛ بدون اینکه فناوری جای قضاوت آموزشی او را بگیرد.
اگر می‌خواهید مسیرهای یادگیری و فعالیت‌های کوتاه کلاسی را در فضای مدرسه خود ببینید، در یک جلسه کوتاه کاربرد آن را متناسب با فرایند آموزشی‌تان بررسی می‌کنیم.
منابع و مطالعه بیشتر
- Chi, M. T. H., Bassok, M., Lewis, M. W., Reimann, P., & Glaser, R. (1989). Self-explanations: How students study and use examples in learning to solve problems. Cognitive Science.
- Bisra, K., Liu, Q., Nesbit, J. C., Salimi, F., & Winne, P. H. (2018). Inducing Self-Explanation: a Meta-Analysis. Educational Psychology Review.